Γιατί εγκλημάτισαν οι Γερμαναράδες: είχαν βεβαιότητες
Οι Καθολικοί και οι Προτεστάντες -ιδιαίτερα αυτοί- πάσχουν από την αμαρτία της νοησιαρχίας:
από την αλαζονική πεποίθηση ότι με τον νού, με το μυαλό, θα κατανοήσουν και θα προσεγγίσουν τον Θεό.
Στους Ορθόδοξους όμως, Ο Χριστός , η Παναγία και οι Άγιοι , είναι φίλοι μας, σύντροφοι στον πόνο και στην αδυναμία μας.
Μας καταλαβαίνουν, μας συμπαρίστανται, μας συγχωρούν.
Είμαστε μικροί άνθρωποι, που πέφτουν και σηκώνονται.
Ενθάρρυνση χρειαζόμαστε, όχι άτεγκτη κριτική και τιμωρία.
Οι Γερμανοί έχουν βεβαιότητες, ενώ εμείς αμφιβολίες.
Βεβαιότητες έχει αυτός που έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του.
Οι υπερήφανες βεβαιότητες οδηγούν στην αλαζονεία και στο έγκλημα.
Τα κύρια χαρακτηριστικά της νοησιαρχίας στην ορθόδοξη παράδοση περιλαμβάνουν τα εξής:
1. Η αποκοπή της γνώσης από την πράξη (Θεωρία χωρίς Πράξη)
Στη νοησιαρχική προσέγγιση, η αλήθεια θεωρείται αντικείμενο διανοητικής επεξεργασίας, κατανόησης και απομνημόνευσης.
Αντίθετα, η ορθόδοξη παράδοση –ακολουθώντας τους Πατέρες της Εκκλησίας– θεωρεί ότι η αλήθεια (ο Χριστός είναι «η Αλήθεια») δεν καταλαμβάνεται με τη διάνοια, αλλά βιώνεται.
Η θεολογία στην Ορθοδοξία είναι κυρίως εμπειρική («θεολογία είναι το να προσεύχεσαι αληθινά» κατά τον Άγιο Ισαάκ τον Σύρο).
Η γνώση του Θεού είναι καρπός της κάθαρσης της καρδιάς και της τήρησης των εντολών («ο έχων τας εντολάς μου και τηρών αυτούς, εκείνος εστιν ο αγαπών με»). Η νοησιαρχία αντιστρέφει αυτή τη σχέση, ανάγοντας τη σωτηρία σε μια νοητική συγκατάθεση σε δόγματα.
2. Η υποτίμηση της «καρδιάς» ως κέντρου της υπάρξεως
Στη βιβλική και πατερική ανθρωπολογία, η «καρδιά» δεν είναι μόνο το συνασθηματικό κέντρο, αλλά το βαθύτερο, πνευματικό «ταμείο» του ανθρώπου, ο πυρήνας της υπάρξεώς του όπου ενοικεί ο Θεός.
Η νοησιαρχία μεταφέρει το κέντρο βάρους από την καρδιά στον εγκέφαλο (τη λογική διάνοια). Αυτό οδηγεί σε έναν εγκεφαλικό χριστιανισμό, όπου η πίστη καταντά ιδεολογία, σύστημα ηθικών κανόνων ή φιλοσοφικό σύστημα, χάνοντας τον υπαρξιακό και μυστηριακό της χαρακτήρα.
3. Ορθολογισμός απέναντι στο Μυστήριο
Η νοησιαρχία επιχειρεί να εξηγήσει με τη στενή λογική (τους αναλυτικούς και συλλογιστικούς κανόνες της φιλοσοφίας) τα άρρητα μυστήρια της πίστης –όπως η Αγία Τριάδα, η Ενσάρκωση του Λόγου ή η Θεία Ευχαριστία.
Η Ορθοδοξία διατηρεί μια αυστηρά αποφατική (θεολογία της αγνωσίας και της υπέρβασης) στάση: ο Θεός είναι απεριόριστος, επομένως υπερβαίνει τα όρια της ανθρώπινης λογικής.
Η νοησιαρχία συχνά διολισθαίνει στον ρασιοναλισμό (ορθολογισμό), μετατρέποντας το θείο Μυστήριο σε πρόβλημα προς επίλυση ή σε ξηρό σχολαστικισμό
4. Η παγίδα του «Φαρισαϊσμού» και της αυτοδικαίωσης
Σε πρακτικό επίπεδο, η νοησιαρχία εκδηλώνεται ως μια νομικίστικη και τυπική αντίληψη της θρησκευτικής ζωής. Επειδή ο νους μπορεί εύκολα να συλλάβει κανόνες, διατάξεις και «σωστές» θεωρητικές απόψεις, ο νοησιαρχικός άνθρωπος τείνει να θεωρεί τον εαυτό του «ορθόδοξο» ή «ενάρετο» επειδή κατέχει τη σωστή ορθολογική γνώση (ή τη σωστή «γραμμή»), αποκομμένος συχνά από το έλεος, την αγάπη και την αυτομεμψία. Αυτό οδηγεί απευθείας στο πνεύμα του φαρισαϊσμού.
Ή νοησιαρχία του Καζαντζάκη και ο ορθόδοξος μοναχός
Ο Νίκος Καζαντζάκης συνομιλεί με τον ασκητή Μακάριο τον Σπηλαιώτη στα «φρικτά Καρούλια» του Αγίου Όρους, κατά τη διάρκεια του εμβληματικού 40ήμερου προσκυνήματος που πραγματοποίησε το 1914 μαζί με τον ποιητή Άγγελο Σικελιανό.
Η συγκλονιστική αυτή συνάντηση και ο φιλοσοφικός/υπαρξιακός διάλογος που ακολούθησε καταγράφηκαν λεπτομερώς από τον ίδιο τον συγγραφέα στο αυτοβιογραφικό του έργο Αναφορά στον Γκρέκο.
Το πλαίσιο της συνάντησης
Ο Καζαντζάκης, όντας τότε 31 ετών, ανέβηκε μόνος του στα Καρούλια —την πιο απόκρημνη, άνυδρη και απομονωμένη περιοχή του Άθω, όπου οι μοναχοί ζουν σε σπηλιές κρεμασμένες πάνω στα βράχια. Σκοπός του ήταν να βρει τον ξακουστό για την αγιοσύνη του ερημίτη Μακάριο, όχι για να εξομολογηθεί τις αμαρτίες του, αλλά για να του μιλήσει για την «εωσφορική αλαζονεία» του μυαλού του.
Τα κυριότερα σημεία του διαλόγου
Όταν ο Καζαντζάκης εισήλθε στο σκοτεινό σπήλαιο, αντίκρισε έναν μοναχό εξαϋλωμένο από την πείνα και την αγρύπνια, το κορμί του οποίου έμοιαζε με σαράβαλο.
• Η πάλη με τον Θεό: Όταν ο συγγραφέας τον ρώτησε αν παλεύει ακόμα με τον Διάβολο, ο γέροντας Μακάριος έδωσε μια αναπάντεχη απάντηση: «Όχι πια, παιδί μου· τώρα γέρασα, γέρασε κι αυτός μαζί μου... παλεύω με τον Θεό.» Όταν δε ο Καζαντζάκης απόρησε αν ελπίζει να νικήσει, ο ασκητής αποκρίθηκε: «Ελπίζω να νικηθώ, παιδί μου· μου απόμειναν ακόμα τα κόκκαλα· αυτά αντιστέκουνται.»
• Ο δρόμος του Ανήφορου:
Ψάχνοντας έναν πιο ανθρώπινο και «βολικό» δρόμο για τη σωτηρία, ο Μακάριος του ξεκαθάρισε πως υπάρχει μόνο ένας δρόμος, ο Ανήφορος: «Ν' ανεβαίνεις ένα σκαλί· από τον χορτασμό στην πείνα... από τη χαρά στον πόνο· στην κορφή της πείνας, της δίψας, του πόνου κάθεται ο Θεός. Στην κορφή της καλοπέρασης κάθεται ο Διάβολος· διάλεξε.»
• Η κατάρα του «Εγώ»:
Ο Καζαντζάκης, με τη γεμάτη αμφισβήτηση νεανική του ορμή, προσπάθησε να θέσει θεολογικά ερωτήματα για την κόλαση και τη λύτρωση, προκαλώντας μάλιστα τον τρόμο του μοναχού που φώναξε «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά!». Ο μοναχός του εξήγησε πως το μυαλό και το «εγώ» είναι αυτά που καταστρέφουν τον άνθρωπο: «Ένα μονάχα πράμα κολάζεται στην Κόλαση, το εγώ. Με το εγώ αυτό ξεχώρισε ο άνθρωπος από τον Θεό.»
Ο αποχαιρετισμός
Φεύγοντας, ο νεαρός τότε Καζαντζάκης ένιωσε ότι η δική του αγάπη για τον ορατό κόσμο και τη ζωή ήταν ακόμα πολύ ζωντανή για να την απαρνηθεί. Ο διάλογος έκλεισε με μια χαρακτηριστική, γεμάτη καζαντζακική ειρωνεία και λυρισμό ανταλλαγή φιλοφρονήσεων:
— «Φεύγεις;... Χαιρετίσματα στον κόσμο», είπε περιπαιχτικά ο ασκητής.
— «Χαιρετίσματα στον ουρανό», αντιμίλησε ο Καζαντζάκης. «Και πες στον Θεό, δεν φταίμε εμείς, φταίει αυτός που έκαμε τον κόσμο τόσο ωραίο.»



