Ο Μεγάλος Ιεροεξεταστής των Ελ Γκρέκο και Ντοστογέφσκι
Ερ
Ποια είναι η άποψη του Ελ Γκρεκο στον πίνακά του αυτόν για την προσωπικότητα του ιεροεξεταστή Γκεβάρα?
Τον συμπαθεί?
Τον αντιπαθεί?
…τον θαυμάζει?
Τον Φοβάται?
Τι έχουν υποστηρίξει οι κριτικοί τέχνης, οι ζωγραφοι, οι λογοτέχνες?
Ο Ντοστογιέφσκι παρουσιάζει τον Μεγάλο Ιεροεξεταστή στους Αδελφους Καραμαζώφ σαν τρομερή μορφή που θυσιάζει τον Χριστό για να υπερασπιστεί την εκκλησία ως μηχανισμο εξουσίας.
Έχει την ίδια άποψη και ο Γκρέκο, καμουφλαρισμένη, στην απεικόνιση του Γκεβάρα?
Απ. Gemini
Το πορτρέτο του Καρδιναλίου Φερνάντο Νίνιο δε Γκεβάρα (Portrait of Cardinal Fernando Niño de Guevara, περ. 1600) από τον Ελ Γκρέκο (Δομήνικο Θεοτοκόπουλο) είναι ένα από τα πιο αινιγματικά και αριστουργηματικά έργα της αναγεννησιακής/μανιεριστικής προσωπογραφίας.
Η «ματιά» του Ελ Γκρέκο: Συμπάθεια, Φόβος ή Αποστασιοποίηση;
Ο Ελ Γκρέκο δεν φαίνεται ούτε να «συμπαθεί» ούτε απλά να «φοβάται» τον Μέγα Ιεροεξεταστή.
Αντίθετα, αποδίδει μια ψυχολογικά αμφίσημη, πολυεπίπεδη και διεισδυτική εικόνα της εξουσίας:
Δέος και Απειλή:
Το βλέμμα του Γκεβάρα πίσω από τα γυαλιά του είναι ψυχρό, αυστηρό, διαπεραστικό και καχύποπτο. Η στάση του σώματος είναι τεταμένη — το αριστερό χέρι σφίγγει το μπράτσο του θρόνου, ενώ το δεξί κρέμεται νευρικά.
Μεγαλοπρέπεια και Αποστασιοποίηση:
Τα λαμπερά κόκκινα μετάξινα αμφια (βυσσινί/καρδινάλιο κόκκινο) επιβάλλουν τον σεβασμό και υπογραμμίζουν την απόλυτη εξουσία του αξιώματός του.
Εσωτερική Ένταση:
Ο Θεοτοκόπουλος συλλαμβάνει την ψυχολογική αντίφαση του ανθρώπου που φέρει το βάρος της Ιεράς Εξέτασης — έναν άνθρωπο ευσεβή και μορφωμένο, αλλά ταυτόχρονα όργανο αμείλικτης καταστολής.
Τι έχουν υποστηρίξει κριτικοί τέχνης, ζωγράφοι και λογοτέχνες
Κριτικοί Τέχνης:
Θεωρούν το πορτρέτο ως μια από τις πιο αμείλικτες ψυχογραφίες στην ιστορία της τέχνης.
Επισημαίνουν τη δεξιοτεχνική χρήση των υφών (το πτυχωτό κόκκινο ένδυμα σε αντίθεση με το αυστηρό πρόσωπο) και τα γυαλιά, τα οποία για την εποχή ήταν σπάνιο στοιχείο σε επίσημο πορτρέτο και προσδίδουν μια σχεδόν «βιομηχανική» ή ορθολογική ψυχρότητα στο βλέμμα του.
Ζωγράφοι:
Ο Έντουαρντ Μανέ και άλλοι νεότεροι ζωγράφοι θαύμαζαν την απόλυτη ελευθερία των πινελιών του Γκρέκο και τον τρόπο που απέδιδε την εσωτερική κατάσταση του μοντέλου χωρίς φθηνούς εντυπωσιασμούς.
Το έργο συχνά συγκρίνεται με το πορτρέτο του Πάπα Ιννοκέντιου ΙΓ΄ από τον Βελάσκεθ, όπου η εξουσία απεικονίζεται με παρόμοια γυμνή αλήθεια.
Ο Ντοστογιέφσκι και ο «Μέγας Ιεροεξεταστής»
Υπάρχει μια παρανόηση όσον αφορά τη σχέση του πίνακα με τον Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι
1. Ο παραλληλισμός:
Η μορφή στον πίνακα του Ελ Γκρέκο ενέπνευσε οπτικά την εικόνα που έχουν πολλοί αναγνώστες και μελετητές για τον «Μέγα Ιεροεξεταστή» στο διάσημο κεφάλαιο/παραβολή του μυθιστορήματος «Αδελφοί Καραμάζοφ»
2. Η ιδέα του Ντοστογιέφσκι: Στο βιβλίο, ο Ιβάν Καραμάζοφ αφηγείται την ιστορία ενός γέρου Ιεροεξεταστή στη Σεβίλλη του 16ου αιώνα, ο οποίος συλλαμβάνει τον Χριστό όταν Εκείνος επιστρέφει στη Γη.
Ο Ιεροεξεταστής υποστηρίζει ότι η Εκκλησία αφαίρεσε την «επικίνδυνη ελευθερία» από τους ανθρώπους για να τους προσφέρει ασφάλεια και άρτο, και επομένως ο Χριστός είναι πλέον ανεπιθύμητος επειδή χαλάει το «έργο» της εξουσίας.
3. Η σχέση με τον Γκεβάρα:
Ο πραγματικός Φερνάντο Νίνιο δε Γκεβάρα ήταν όντως Μέγας Ιεροεξεταστής της Ισπανίας (1599–1602) με έδρα το Τολέδο/Σεβίλλη. Αν και ο Ντοστογιέφσκι έγραψε μια λογοτεχνική παραβολή και όχι μια ιστορική βιογραφία του συγκεκριμένου προσώπου, η φυσιογνωμία του Γκεβάρα όπως τη ζωγράφισε ο Ελ Γκρέκο ενσαρκώνει τέλεια αυτήν ακριβώς την τραγική και τρομερή φυσιογνωμία της θεσμικής εξουσίας που περιγράφει ο Ρώσος συγγραφέας.
Ερ 2
Τελικά ο Ελ Γκρέκο , ήταν θρησκευόμενος, κατ´ ουσίαν?
Διάβασα ότι έγινε καθολικός για να γλυτώσει την ιερά εξέταση και για αποδοχή στην Ισπανία… και όχι γιά λόγους πίστης.
Απ 2
Η θεωρία ότι ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ασπάστηκε προσχηματικά τον Καθολικισμό μόνο για να επιβιώσει ή να γλιτώσει από την Ιερά Εξέταση αποτελεί έναν δημοφιλή σύγχρονο μυθο — ο οποίος μάλιστα τροφοδοτήθηκε σε μεγάλο βαθμό από τη μυθοπλασία (όπως η γνωστή ταινία «El Greco» του Γιάννη Σμαραγδή).
Στην πραγματικότητα, η ιστορική και εικαστική έρευνα αποκαλύπτει μια πολύ πιο σύνθετη και βαθιά πνευματική προσωπικότητα:
1. Ο Ελ Γκρέκο δεν διώχθηκε ποτέ από την Ιερά Εξέταση.
Σε αντίθεση με τη λαϊκή αντίληψη, ο Θεοτοκόπουλος ουδέποτε παραπέμφθηκε σε δίκη ή διώχθηκε από την Ιερά Εξέταση.
Οι μόνες του επαφές με το δικαστήριο της Ιεράς Εξέτασης ήταν επαγγελματικές: εργάστηκε ως επίσημος μεταφραστής (μετέφραζε από τα ελληνικά σε δίκες Ελλήνων) και φιλοτεχνούσε παραγγελίες για ανώτατους κληρικούς — όπως το περίφημο πορτρέτο του Μέγα Ιεροεξεταστή Γκεβάρα.
Οι πελάτες του ήταν η καθολική ελίτ του Τολέδο, οι οποίοι τον εμπιστεύονταν απόλυτα για την εικονογράφηση Αγίων Τραπεζών και μοναστηριών.
2. Πίστη: Βυζαντινή ρίζα και Καθολικός μανιερισμός
Ο Ελ Γκρέκο γεννήθηκε στην Κρήτη, όπου εκπαιδεύτηκε ως αγιογράφος της Κρητικής Σχολής (χαρακτηριστικό παράδειγμα η Κοίμηση της Θεοτόκου στη Σύρο).
Η μεταστροφή:
Όταν εγκαταστάθηκε στην Ιταλία και αργότερα στην Ισπανία, εντάχθηκε πλήρως στους κόλπους της Ρωμααιοκαθολικής Εκκλησίας. Αυτό ήταν απαραίτητο για την κοινωνική και επαγγελματική του ανέλιξη, αλλά δεν υπάρχουν στοιχεία ότι έγινε «υποκριτικά».
Οικουμενική Μυστικιστική Πίστη:
Οι περισσότεροι μελετητές συγκλίνουν στο ότι ο Γκρέκο δεν ήταν ένας τυπικός ή δογματικός θρησκευόμενος, αλλά ένας βαθιά μυστικιστής. Στη σκέψη και την τέχνη του κατάφερε να παντρέψει τη βυζαντινή πνευματικότητα (όπου η ζωγραφική είναι παράθυρο προς το Άκτιστο Φως) με τον ισπανικό μυστικισμό της εποχής του (της Αγίας Τερέζας της Άβιλα και του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού).
3. Ήταν «κατ' ουσίαν» θρησκευόμενος;
Ναι, αλλά με τον δικό του, απόλυτα ιδιότυπο τρόπο.
Το πνεύμα πάνω από την ύλη:
Οι επιμήκεις, εξαϋλωμένες μορφές του, το απόκοσμο φως και τα έξαλλα χρώματα δεν ήταν απλώς τεχνοτροπία (μανιερισμός), αλλά η προσπάθειά του να απεικονίσει τη θεία έκστασή και τον υπερβατικό κόσμο.
Πνευματική ανεξαρτησία:
Ήταν υπερήφανος, με αυτοπεποίθηση και συχνά συγκρουόταν με τους παραγγελιοδόχους του (ακόμα και με τον βασιλιά Φίλιππο Β΄) όταν εκείνοι ζητούσαν πιο συμβατικές, γήινες αναπαραστάσεις.
Ο Γκρέκο αρνιόταν να ζωγραφίσει το θείο με γήινους όρους.
Στο τέλος της ζωής του στο Τολέδο, περιβαλλόταν από Έλληνες φίλους, διατηρούσε μια τεράστια βιβλιοθήκη με αρχαίους Έλληνες συγγραφείς και πατέρες της Εκκλησίας, και ζήτησε να ταφεί στον ναό Santo Domingo el Antiguo.
Δεν ήταν ένας φοβισμένος υποκριτής που άλλαξε πίστη για να γλιτώσει την πυρά, αλλά ένας οικουμενικός στοχαστής που χρησιμοποίησε το χριστιανικό δόγμα της εποχής του ως όχημα για να αγγίξει το απόλυτο.
Ερ 3
Είναι αληθεια ότι στην Ρώμη χαρακτήρισε μέτριο ζωγραφο τον Μιχαήλ Άγγελο και πρότεινε στον Πάπα να επαναζωγραφίσει την Καπέλα Σιστίνα?
Απ3
Ναι, είναι απόλυτα αληθές.
Πρόκειται για ένα από τα πιο γνωστά και τεκμηριωμένα επεισόδια της νεανικής ζωής του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου κατά τη διαμονή του στη Ρώμη (1570–1577).
Το περιστατικό
Όταν ο Ελ Γκρέκο βρισκόταν στη Ρώμη, ο Μιχαήλ Άγγελος (που είχε πεθάνει το 1564) θεωρούνταν ημιθεϊκή μορφή και το απόλυτο σημείο αναφοράς της ιταλικής τέχνης.
Ωστόσο, ο νεαρός και υπερήφανος Κρητικός ζωγράφος δεν δίστασε να ασκήσει δριμεία κριτική στο έργο του. Σύμφωνα με τις γραπτές μαρτυρίες της εποχής (όπως του γιατρού και συλλέκτη Giulio Mancini):
1. Η κριτική:
Ο Ελ Γκρέκο δήλωσε ανοιχτά ότι ο Μιχαήλ Άγγελος ήταν «ένας καλός άνθρωπος, αλλά δεν ξερε να ζωγραφίζει» (καθώς θεωρούσε ότι υστερούσε παντελώς στο χρώμα και τη ζωγραφική απόδοση, παραμένοντας απλώς ένας σπουδαίος γλύπτης που σχεδίαζε γυμνά σώματα).
2. Η πρόταση στον Πάπα:
Όταν ξέσπασε το σκάνδαλο με τα γυμνά σώματα στη Δευτέρα Παρουσία (Last Judgment) της Καπέλα Σιστίνα —τα οποία η Αντιμεταρρύθμιση θεωρούσε άπρεπα— ο Ελ Γκρέκο πρότεινε στον Πάπα Πίο Ε΄ (ή στον Γρηγόριο ΙΓ΄) να γκρεμίσουν/σοβατίσουν όλη τη νωπογραφία του Μιχαήλ Άγγελου και να αναλάβει ο ίδιος να την ξαναζωγραφίσει, υποσχόμενος ότι θα την έκανε εξίσου εντυπωσιακή αλλά «καθωσπρέπει» και με σωστό χρώμα.
Οι συνέπειες
Αυτή η πρόταση θεωρήθηκε από την καλλιτεχνική κοινότητα της Ρώμης τεράστια αλαζονεία και ιεροσυλία.
Ο Μιχαήλ Άγγελος λατρευόταν ως αυθεντία, και η ιταλική ακαδημία (ειδικά οι Φλωρεντινοί) εξοργίστηκε με τον «ξένο» που τόλμησε να προσβάλει τον «θείο» Michelangelo. Η κατακραυγή αυτή ήταν ένας από τους κύριους λόγους που ο Ελ Γκρέκο περιθωριοποιήθηκε στη Ρώμη, δεν μπόρεσε να βρει μεγάλες παραγγελίες και τελικά αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Ιταλία και να καταλήξει στην Ισπανία (Τολέδο) το 1577.
