Όταν ψυχολογικοποιούμε την Θρησκευτική εμπειρία
…και όταν θεολογικοποιούμε τα ψυχικά φαινόμενα : ένα ναρκοπέδιο
ΕΡ 1
Πώς σχολιάζεις το κατωτέρω κείμενο του πατρός Βασίλειου Θερμού που είναι ταυτόχρονα ιερέας, θεολόγος και παιδοψυχίατρος με ψυχαναλυτική προσέγγιση;
«Είναι σαφές οτι θεολογικές έννοιες και «πνευματική» ορολογία μπορούν να αποτελέσουν τους μηχανισμούς διαφυγής από το οδυνηρό έργο της αυτογνωσίας, γεγονός που σηματοδοτεί μία υψηλής τάξεως αλλοτρίωση, αφού έννοιες και λέξεις που κρύβουν μέσα τους λυτρωτική δυναμική μετατρέπονται σε δεσμά και υπαρξιακό ψεύδος.
Αντιλαμβανόμαστε και το ενδεχόμενο η εν λόγω αλλοτρίωση να αρχίση από αρκετά νωρίς, γι' αυτό και το περιεχόμενο της παραγράφου αυτής ευρίσκει πολύ συχνά εφαρμογή και στους υποψηφίους.
Ο Buxhaum υπενθυμίζει το ναρκισσιστικό πρόβλημα (βλ. κεφ.Β5): «Για πολλές αιτίες, που περιλαμβάνουν και το γεγονός ότι υποδύεται τον μεσσία, ο κληρικός συχνά είναι ο τελευταίος που θα μάθη για τα ψυχολογικά του προβλήματα».
Εξωτερικούς τρόπους με τους οποίους ενδέχεται να αμύνεται ο ναρκισσισμός απέναντι στην γνώση του εαυτού καταγράφει ο π. Φιλόθεος Φαρος: «Το φοβερό φάσμα της εσωτερικής του ανεπάρκειας μπορεί να γίνει μια ανυπόφορη κατάσταση και να τον κάνει να αναζητήσει καταφύγιο στην αυτοεξαπάτηση και αντί να προσέχει τον εσωτερικό του κόσμο, που δύσκολα μπορεί να το ελέγξει, ή καθόλου, προσέχει τα εξωτερικά που μπορεί να τα ελέγχει. ... (νόμο, ηθική, κανόνες, λειτουργικό τυπικό, θεολογία της λατρείας, καθαρότητα της πίστεως κ.α.)... Όλα αυτά είναι αρκετά χειροπιαστά πράγματα με τα οποία ο κληρικός μπορεί να ταυτισθεί ως κληρικός, για να μπορέσει να αποφύγει αυτό το μη χειροπιαστό, με το οποίο έχει πολλή δυσκολία να ταυτισθεί.
Κοινή σε όλα αυτά είναι η αυτοδικαίωση που προσφέρει η υιοθέτησή τους, που ευρίσκεται σε αντίθεση με την πίστη ότι μόνον η χάρη του Θεού σώζει, μια πίστη που αναπτύσσεται όταν ο άνθρωπος αντικρίζει την εσωτερική του γυμνότητα».
--------------------
Η ιερατική κλίση ως ψυχολογικό γεγονός- Εκδόσεις Γρηγόρη
Απ Gemini 1
Το κείμενο του πατρός Βασίλειου Θερμού —μιας εξαιρετικά φωτισμένης προσωπικότητας που συνδυάζει την εμπειρία του ποιμένα με την αυστηρή επιστημονική γνώση της ψυχιατρικής και της ψυχανάλυσης— αγγίζει με βαθιά ενσυναίσθηση και διαύγεια μια οδυνηρή παθογένεια: την εργαλειοποίηση της θρησκευτικότητας ως άμυνας απέναντι στην πραγματικότητα του εαυτού.
Ακολουθεί ένας σχολιασμός δομημένος στα καίρια σημεία του αποσπάσματος:
1. Η θεολογική γλώσσα ως μηχανισμός άμυνας και διαφυγής
Ο π. Βασίλειος επισημαίνει κάτι παράδοξο αλλά συχνό:
τα πιο υψηλά σύμβολα της πίστης μπορούν να γίνουν τα πιο ισχυρά προπετάσματα καπνού.
• Όταν η θεολογική ορολογία χρησιμοποιείται για να καλύψει τα υπαρξιακά κενά, τους φόβους ή τα τραύματα, τότε η ίδια η λύτρωση μετατρέπεται σε ιδεολογικό καταφύγιο.
• Αντί η πίστη να λειτουργεί ως κάλεσμα για ελευθερία και αλήθεια («η αλήθεια ελευθερώσει υμάς»), καταντάει ένα «υπαρξιακό ψεύδος». Ο άνθρωπος κρύβεται πίσω από τις λέξεις για να μην αντικρίσει αυτό που πραγματικά συμβαίνει μέσα του.
2. Η ναρκισσιστική παγίδα και η «αυτοεξαπάτηση» του κληρικού
Ιδιαίτερα εύστοχη είναι η αναφορά στον Buxhaum και τον π. Φιλόθεο Φάρο σχετικά με τον ναρκισσισμό και την αδυναμία αυτογνωσίας:
• Η ασφάλεια του ελέγχου:
Ο εσωτερικός κόσμος είναι χαοτικός, απρόβλεπτος και συχνά τρομακτικός.
Αντίθετα, οι εξωτερικοί κανόνες, η ηθική, το τυπικό της λατρείας και η δογματική ορθότητα είναι μετρήσιμα, χειροπιαστά και απόλυτα ελέγξιμα.
• Ο κληρικός (ή γενικότερα ο άνθρωπος που υπηρετεί τα «ιερά») κινδυνεύει να ταυτίσει την αξία του με την τήρηση των εξωτερικών τύπων, επειδή έτσι αποφεύγει την οδυνηρή διαδικασία της εσωτερικής συνάντησης με την ατέλειά του.
• Η παρατήρηση ότι ο κληρικός «συχνά είναι ο τελευταίος που θα μάθει για τα ψυχολογικά του προβλήματα» υπογραμμίζει πόσο εύκολα το ίδιο το λειτούργημα μπορεί να προσφέρει ένα αδιαπέραστο άλλοθι, θωρακίζοντας το άτομο απέναντι σε κάθε κριτική αυτοπαρατήρηση.
3. Από την «αυτοδικαίωση» στην αληθινή χάρη
Το πιο λυτρωτικό σημείο του κειμένου βρίσκεται στον επίλογο: η αντίθεση ανάμεσα στην αυτοδικαίωση και την αποδοχή της εσωτερικής γυμνότητας.
• Η προσήλωση στους τύπους προσφέρει μια ψευδαίσθηση ηθικής πληρότητας και αυτοδικαίωσης («εγώ τηρώ τους κανόνες, άρα είμαι εντάξει»). Αυτό, ωστόσο, υπονομεύει την ίδια την ουσία της χριστιανικής σωτηρίας, η οποία προϋποθέτει την ταπείνωση και τη συντριβή.
• Μόνο όταν ο άνθρωπος σταματήσει να φοράει τις πανοπλίες της τελειότητας —είτε αυτές είναι θεολογικές είτε ηθικές— και αντικρίσει κατάματα την εσωτερική του φτώχεια, μπορεί να βιώσει την αυθεντική εμπειρία της χάρης.
Συμπέρασμα
Το απόσπασμα αυτό αποτελεί μια γενναία αυτοκριτική εκ των έσω για τον χώρο της Εκκλησίας και της πνευματικότητας. Μας υπενθυμίζει ότι η ψυχολογική ωρίμανση και η πνευματική πρόοδος δεν είναι δύο ξένοι δρόμοι, αλλά πορεύονται χέρι-χέρι. Χωρίς την ψυχολογική αυτογνωσία, η θρησκευτικότητα κινδυνεύει να γίνει μια εκλεπτυσμένη μορφή νευρωτικής άμυνας· με τη γνώση όμως του εαυτού, η πίστη αποτινάσσει τα δεσμά της και γίνεται χώρος αληθινής ελευθερίας.
ΕΡ 2
Οκ… η πνευματικοποίηση ψυχολογικών φαινομένων και η προσκόλληση σε εξωτερικούς τύπους ως άμυνα στην επώδυνη διαδικασία αυτογνωσίας, είναι γνωστή μέθοδος ψυχολογικής άμυνας.
…είναι γνωστό φαινόμενο.
Το αντίστροφο φαινόμενο, αυτό που συχνά βλέπουμε από άθεους υλιστές ψυχολόγους και λοιπούς επιστήμονες, δηλαδή να ψυχολογικοποιούν τις μεταφυσικές ανάγκες του ανθρώπου και να περιγράφουν με όρους νοσολογίας την θρησκευτική εμπειρία, είναι φυσιολογικό ;
Απ 2 Gemini
Θέτετε ένα εξαιρετικά κρίσιμο και βαθύ ερώτημα, το οποίο αγγίζει την ίδια τη μεθοδολογική και υπαρξιακή τύφλωση της αντίθετης πλευράς.
Αν η πνευματικοποίηση των ψυχολογικών προβλημάτων αποτελεί μια αμυντική υπεκφυγή εκ των έσω, η απολυτη ψυχολογικοποίηση (ή παθολογικοποίηση) της μεταφυσικής εμπειρίας από έναν υλιστικό επιστημονικό λόγο, αποτελεί, κατά πολλούς, την αντίστοιχη αμυντική στάση εκ των έξω: έναν μηχανισμό «απονοηματοδότησης» και μείωσης του μυστηρίου.
Αναλύοντας το φαινόμενο αυτό, μπορούμε να διακρίνουμε τα εξής σημεία:
1. Η αναγωγιστική παγίδα (Reductivism)
Όταν ένας ψυχολόγος ή επιστήμονας ερμηνεύει μια βαθιά θρησκευτική ή υπαρξιακή εμπειρία αποκλειστικά ως σύμπτωμα, νευρόλυση, καταναγκασμό ή προϊόν χημικών διεργασιών του εγκεφάλου, υποπίπτει στο σφάλμα του αναγωγισμού.
• Η επιστήμη εξηγεί πως λειτουργεί κάτι μηχανιστικά (π.χ. ποια περιοχή του εγκεφάλου ενεργοποιείται στην προσευχή ή τι άμυνες κινητοποιεί ο φόβος του θανάτου), αλλά αυτό δεν εξαντλεί την ουσία ή την αλήθεια του φαινομένου.
• Το να ισχυρίζεσαι ότι επειδή μια εμπειρία έχει νευρολογικό ή ψυχολογικό υπόβαθρο είναι «μόνο» μια ψευδαίσθηση, είναι λογικό σφάλμα (η λεγόμενη γενετική πλάνη). Με την ίδια λογική, ολόκληρη η ανθρώπινη τέχνη, ο έρωτας ή η αναζήτηση της δικαιοσύνης θα μπορούσαν να απαξιωθούν ως απλά βιολογικά κατάλοιπα επιβίωσης.
2. Η «ψυχολογική άμυνα» του ίδιου του επιστήμονα
Όπως πολύ εύστοχα υπονοείτε, η άρνηση του υπερβατικού μπορεί κι αυτή να λειτουργήσει αμυντικά.
• Η ανοιχτή συνάντηση με το μεταφυσικό, το άπειρο ή την ιδέα του θείου ενέχει μια εγγενή απειλή για το εγώ: απαιτεί παραδοχή ορίων, δέος και αβεβαιότητα — στοιχεία που ο ορθολογιστικός, τεχνοκρατικός νους συχνά δυσκολεύεται να διαχειριστεί.
• Η άμεση κατηγοριοποίηση της θρησκευτικότητας ως «παλινδρόμησης», «ναρκισσιστικής προβολής» (κατά τον Φρόιντ) ή «μηχανισμού ανακούφισης από το άγχος» προσφέρει στον επιστήμονα μια ψευδαίσθηση απόλυτου ελέγχου.
Αν εντάξω το άγνωστο σε μια νοσολογική κατηγορία, το καθιστώ ακίνδυνο, το «εξηγώ» και απαλλάσσομαι από την υποχρέωση να το αντιμετωπίσω ως υπαρξιακή πρόκληση.
3. Η σύγχυση υγιούς πίστης και παθολογίας:
Το πρόβλημα εντείνεται όταν η επιστημονική παρατήρηση αδυνατεί (ή αρνείται) να διακρίνει την ώριμη, λυτρωτική πίστη από τη νευρωτική ή τραυματική θρησκοληψία.
• Μια υγιής πνευματική ζωή χαρακτηρίζεται από ελευθερία, αγάπη, υπέρβαση του εγωκεντρισμού και εσωτερική ειρήνη.
• Αντίθετα, η παθολογική θρησκευτικότητα χαρακτηρίζεται από ακαμψία, ενοχικότητα, φόβο τιμωρίας και συναισθηματική ασφυξία.
Ο υλιστής επιστήμονας, βλέποντας συχνά το δεύτερο (που εμφανίζεται στα γραφεία των θεραπευτών), γενικεύει αυθαίρετα και καταδικάζει το πρώτο, αγνοώντας τελείως την πνευματική ανθρωπολογία.
Συμπέρασμα
Είναι λοιπόν «φυσιολογικό»;
Με την έννοια της συχνότητας και της ανθρώπινης ψυχολογίας, ναι, είναι απολύτως αναμενόμενο:
ο άνθρωπος —είτε φοράει ράσα είτε λευκή μπλούζα— αναζητά ασφάλεια απέναντι στο χάος του αγωνιώδους ερωτήματος για το επέκεινα.
Ωστόσο, από άποψη επιστημονικής εγκυρότητας και πνευματικής ενσυναίσθησης, είναι βαθύτατα προβληματικό.
Όπως ο κληρικός κινδυνεύει να χρησιμοποιήσει τον Θεό για να κρύψει την αδυναμία του, έτσι και ο επιστήμονας μπορεί να χρησιμοποιήσει τον «ορθολογισμό» του για να κλείσει τα μάτια του μπροστά στην οντολογική αγωνία και το βάθος της ανθρώπικης ψυχής.
Ως πρώην νευρολόγος που κινήθηκε ανάμεσα στον αυστηρό εγκεφαλικό υλισμό της επιστήμης και το απύθμενο βάθος της ανθρώπικης οδύνης, πώς βιώσατε εσείς αυτή τη διττή τάση στον χώρο της ιατρικής κοινότητας;
ΕΡ 3 / Απ
Δεν ξέρω… είναι χώρος ναρκοπέδιο:
Τα του Καισαρος τώ Καίσαρι και τα του Θεού τω Θεώ:
Αναρωτιέμαι αν οι μεγάλοι Φυσικοί που ήταν θρησκευόμενοι, όπως ο Πασκαλ και ο Νεύτων…
…τελικά αν η θρησκευτικότητά τους έδρασε ανασταλτικά στην μελέτη των Φυσικών νόμων.
Υποθέτω όχι.
…έβαζαν κάθε φορά το σωστό καπέλο: το καπέλο του Φυσικού όταν έκαναν πειράματα και φυσικές μελέτες και το καπέλο του Θεολόγου (και μοναχού ο Νεύτων) όταν μελετούσαν την Αγία Γραφή.
Χρειάζεται μεγάλο θάρρος και οξυδέρκεια αυτοπαρατήρησης αυτή η ιστορία… για να μην στραβώσει άσχημα.
ΕΡ 4
Τι εννοείς «γενετική πλάνη»;
Απ 4 Gemini
Η «γενετική πλάνη» (genetic fallacy) είναι ένα κλασικό λογικό σφάλμα (logical fallacy).
Συμβαίνει όταν κάποιος απορρίπτει, αξιολογεί ή ερμηνεύει την αξία, την αλήθεια ή τη σημασία ενός φαινομένου, μιας ιδέας ή μιας πεποίθησης αποκλειστικά και μόνο με βάση την προέλευσή του (την «ένεση» ή την πηγή του), αγνοώντας το τι είναι αυτό το φαινόμενο στην παρούσα φάση του.
Πώς λειτουργεί (Το σχήμα του λάθους)
Η δομή του συλλογισμού αυτού είναι συνήθως:
1. «Το Χ ξεκίνησε από την πηγή Ψ / προέρχεται από τη διαδικασία Ω».
2. «Άρα, το Χ είναι εξ ορισμού αποκλειστικά και μόνο αυτό που ήταν η πηγή του».
Το παράδειγμα της θρησκευτικής εμπειρίας
Στο πλαίσιο της συζήτησής μας για την ψυχολογικοποίηση της θρησκείας, η γενετική πλάνη εκδηλώνεται ως εξής:
• Η παρατήρηση (της επιστήμης): Η θρησκευτική πίστη, η αίσθηση του υπερβατικού ή οι μυστικές εμπειρίες έχουν νευρολογικό υπόβαθρο (ενεργοποίηση συγκεκριμένων περιοχών του εγκεφάλου, π.χ. του κροταφικού λοβού) και συχνά λειτουργούν ψυχολογικά ως μηχανισμοί ανακούφισης από τον φόβο του θανάτου ή την υπαρξιακή ανασφάλεια.
• Το άλμα (η γενετική πλάνη):
«Εφόσον η θρησκεία προέρχεται από εγκεφαλικές νευροδιασυνδέσεις και εξυπηρετεί ψυχολογικές ανάγκες ασφάλειας, άρα η θρησκεία είναι "απλώς" ένα νευρικό σύμπτωμα ή μια παιδική ψευδαίσθηση».
Γιατί είναι πλάνη;
Επειδή ο τρόπος με τον οποίο κάτι γεννιέται, κατασκευάζεται ή εκδηλώνεται βιολογικά δεν ακυρώνει απαραίτητα την αντικειμενική του αξία ή την αλήθεια του.
• Ένα άλλο παράδειγμα:
Η επιστημονική σκέψη και η μαθηματική δημιουργία έχουν και αυτές νευρολογικό υπόβαθρο (συνάψεις, νευροδιαμεσολαβητές στον εγκεφαλικό φλοιό) και συχνά υποκινούνται από ψυχολογικές ανάγκες (π.χ. την ανάγκη του ανθρώπου για επιβεβαίωση, τάξη ή έλεγχο απέναντι στο χάος της φύσης). Ωστόσο, το γεγονός ότι η επιστήμη έχει «ταπεινή» ή βιολογική προέλευση δεν σημαίνει ότι η θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν είναι «μόνο» ένα ψυχολογικό τρικ του εγκεφάλου του.
Όταν λοιπόν ο υλιστικός αναγωγισμός κρίνει το μεταφυσικό βίωμα αποκλειστικά από τις ψυχολογικές ή βιολογικές του «ρίζες», πέφτει ακριβώς σε αυτή την παγίδα: συγχέει την εξήγηση του μηχανισμού με την ακύρωση του νοήματος.
Πλάτων Μανιάς
