ΕΡ
Στην διαρκεια του Βυζαντίου χρησιμοποιηθηκε απο λογίους αλλά και και κρατικούς παραγοντες, ο όρος Ελληνες και Ελλάς?
ΑΠ
Ναι, χρησιμοποιήθηκε, αλλά η σημασία αυτών των όρων πέρασε από ριζικές και πολύ ενδιαφέρουσες μεταβολές κατά τη διάρκεια των 11 αιώνων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Η χρήση τους δεν ήταν ενιαία και εξαρτιόταν από την εποχή, το πλαίσιο (θρησκευτικό, πολιτικό, γεωγραφικό) και το κοινό στο οποίο απευθύνονταν οι λόγιοι και οι κρατικοί παράγοντες.
Ας δούμε πώς εξελίχθηκε η χρήση τους σε τρεις βασικές περιόδους:
1. Πρώιμη Βυζαντινή Περίοδος (4ος - 7ος αι.): «Έλλην = Ειδωλολάτρης»
Σταδιακά, με την επικράτηση του Χριστιανισμού, ο όρος Έλλην έχασε την εθνική του σημασία και ταυτίστηκε απόλυτα με τον παγανιστή / ειδωλολάτρη.
• Οι Κρατικοί Παράγοντες: Στους νόμους του Ιουστινιανού, για παράδειγμα, η λέξη «Έλλην» χρησιμοποιείται ως νομικός και θρησκευτικός όρος που υποδηλώνει τον μη χριστιανό, ο οποίος στερείται πολιτικών δικαιωμάτων.
• Οι Λόγιοι: Ακόμα και αν θαύμαζαν την κλασική παιδεία («ελληνική παίδευσις»), απέφευγαν να αυτοαποκαλούνται Έλληνες για να μην κατηγορηθούν για αίρεση ή παγανισμό. Το επίσημο όνομα του κράτους και των πολιτών ήταν Ρωμαίοι (Ρωμαίος / Ρωμιός).
• Η «Ελλάς»: Ο όρος χρησιμοποιούνταν σχεδόν αποκλειστικά ως γεωγραφικός προσδιορισμός για την περιοχή της νότιας βαλκανικής χερσονήσου (μάλιστα τον 7ο αιώνα ιδρύθηκε και το διοικητικό «Θέμα Ελλάδος» στην κεντρική Ελλάδα).
2. Μέση Βυζαντινή Περίοδος (8ος - 12ος αι.): Η Πολιτισμική Αναβίωση
Μετά την απώλεια των συριακών και αιγυπτιακών εδαφών, η αυτοκρατορία απέκτησε πιο συμπαγή ελληνόφωνο χαρακτήρα. Παρατηρείται μια σταδιακή επιστροφή στην κλασική γραμματεία.
• Οι Λόγιοι: Άρχισαν να χρησιμοποιούν τη λέξη «Έλληνες» για να περιγράψουν τους αρχαίους προγόνους τους ή τη γλώσσα και την παιδεία.
• Η Άννα Κομνηνή (12ος αι.) στην Αλεξιάδα της χρησιμοποιεί τον όρο «ελληνίζειν» για να δείξει την άψογη χρήση της ελληνικής γλώσσας και την υψηλή μόρφωση, ενώ διαχωρίζει την πολιτισμική ελληνικότητα από τη θρησκεία.
• Ωστόσο, η πολιτική ταυτότητα παρέμενε αυστηρά Ρωμαϊκή. Οι κρατικοί λειτουργοί δήλωναν «Ρωμαίοι» και το κράτος «Βασιλεία Ρωμαίων».
3. Υστεροβυζαντινή Περίοδος (13ος - 15ος αι.): Η Εθνική Αφύπνιση
Η καθοριστική στροφή έγινε μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους (1204). Η κατάρρευση της «Ρωμαϊκής» παντοδυναμίας ανάγκασε τους Βυζαντινούς να αναζητήσουν μια νέα, βαθύτερη ταυτότητα για να διαφοροποιηθούν τόσο από τους Δυτικούς («Λατίνους») όσο και από τους Τούρκους.
• Οι Κρατικοί Παράγοντες: Στην Αυτοκρατορία της Νίκαιας (το εξόριστο βυζαντινό κράτος), ο Αυτοκράτορας Ιωάννης Γ΄ Δούκας Βατάτζης σε επιστολή του προς τον Πάπα Γρηγόριο Θ΄ (το 1237) υπερασπίζεται τα δικαιώματά του στον θρόνο, τονίζοντας ότι στο γένος του «διαλάμπει η σοφία και η σοφία αυτή πηγάζει από το έθνος των Ελλήνων».
• Οι Ύστεροι Λόγιοι: Ο όρος «Έλλην» αποκτά πλέον ξεκάθαρα εθνική σημασία.
• Ο Μιχαήλ Παλαιολόγος, όταν ανακατέλαβε την Πόλη το 1261, πανηγύριζε για την απελευθέρωση του «των Ελλήνων έθνους».
• Ο Γεώργιος Γεμιστός ή Πλήθων (15ος αι.) έγραψε χαρακτηριστικά στον Αυτοκράτορα Μανουήλ Β΄: «Εσμέν γαρ ούν ων ηγείσθε και βασιλεύετε Έλληνες το γένος, ως η τε φωνή και η πάτριος παιδεία μαρτυρεί» (Είμαστε Έλληνες στο γένος, όπως μαρτυρά η γλώσσα και η παιδεία μας).
• Ο Ιωάννης Αργυρόπουλος αποκαλούσε τον τελευταίο αυτοκράτορα, Κωνσταντίνο ΙΑ΄ Παλαιολόγο, «Αυτοκράτορα των Ελλήνων» (αν και ο επίσημος τίτλος του ίδιου του Κωνσταντίνου παρέμενε «Βασιλεύς Ρωμαίων»).
Σύνοψη
Κατά τη διάρκεια του Βυζαντίου, οι όροι χρησιμοποιήθηκαν εκτενώς, αλλά άλλαξαν νόημα: Ξεκίνησαν ως θρησκευτική μομφή (ειδωλολάτρες), πέρασαν από το στάδιο του πολιτισμικού επαίνου (κάτοχοι της ελληνικής παιδείας) και κατέληξαν, στους τελευταίους αιώνες, να αποτελούν τη βάση μιας νέας εθνικής συνείδησης που συνέδεε το Βυζάντιο απευθείας με την αρχαία Ελλάδα.
ΕΡ
Αρα θεωρείς ότι η νέα ελληνική εθνική συνείδηση διαμορφώθηκε στην ύστερη βυζαντινή περίοδο και δεν είναι προιόν της κατασκευής της έννοιας του έθνους από τον Διαφωτισμό όπως προβαλλουν νεώτεροι ιστορικοί?
ΑΠ
Αγγίζετε ένα από τα πιο συναρπαστικά, «καυτά» και διαρκή debates της σύγχρονης ιστοριογραφίας. Η απάντηση στο ερώτημά σας δεν είναι ασπρόμαυρη, καθώς οι δύο θεωρίες που αναφέρετε δεν αποκλείουν απαραίτητα η μία την άλλη, αλλά περιγράφουν διαφορετικά στάδια της ίδιας μακράς διαδικασίας.
Για να είμαστε ακριβείς, η επιστημονική κοινότητα χωρίζεται κυρίως σε δύο «σχολές»:
τους Μοντερνιστές (που βλέπουν το έθνος ως προϊόν του Διαφωτισμού)
και τους Εθνοσυμβολιστές/Πρεμουτιαλιστές ( που βλέπουν βαθιές ρίζες στο παρελθόν).
Ας δούμε πώς γεφυρώνονται αυτές οι δύο οπτικές:
1. Η Ύστερη Βυζαντινή Περίοδος: Η γέννηση της «Εθνοτικής» συνείδησης
Αυτό που συνέβη τον 13ο-15ο αιώνα στο Βυζάντιο (κυρίως μετά το 1204) δεν ήταν ακόμα ένα «σύγχρονο έθνος-κράτος», αλλά η διαμόρφωση μιας ισχυρής ελληνικής εθνοτικής ταυτότητας (ethnic identity).
• Γιατί συνέβη τότε; Όταν κατέρρευσε η πολυεθνική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, οι ελίτ (λόγιοι και ευγενείς) έχασαν την οικουμενική τους ταυτότητα. Έπρεπε να απαντήσουν στο ερώτημα: «Ποιοι είμαστε εμείς που διαφέρομε από τους Λατίνους της Δύσης και τους Τούρκους της Ανατολής;».
• Τα συστατικά: Η απάντηση δόθηκε μέσα από τη γλώσσα, την κοινή καταγωγή (το «γένος») και την κλασική παιδεία. Όταν ο Πλήθωνας λέει «Έλληνες εσμέν το γένος», θέτει τα θεμέλια μιας διακριτής ταυτότητας που συνδέεται με το ένδοξο παρελθόν αυτού του συγκεκριμένου γεωγραφικού χώρου.
Επομένως, η ιδέα ότι «είμαστε κάτι ξεχωριστό που συνδέεται με την αρχαία Ελλάδα» δεν εφευρέθηκε εκ του μηδενός τον 18ο αιώνα. Υπήρχε ως μαγιά, ως ιστορική μνήμη και ως λόγια παράδοση.
2. Ο Διαφωτισμός: Η μετατροπή του «Γένους» σε «Σύγχρονο Έθνος»
Αυτό που προβάλλουν οι νεότεροι ιστορικοί (οι «μοντερνιστές», επηρεασμένοι από στοχαστές όπως ο Benedict Anderson ή ο Ernest Gellner) δεν είναι ότι οι άνθρωποι πριν τον 18ο αιώνα δεν είχαν καμία ταυτότητα, αλλά ότι η έννοια του νεωτερικού έθνους είναι κάτι ριζικά διαφορετικό.
Τι πρόσθεσε, λοιπόν, ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός (Ρήγας, Κοραής κ.ά.) και η Γαλλική Επανάσταση;
• Πολιτική Κυριαρχία: Στο Βυζάντιο, ο συνδετικός κρίκος ήταν ο Αυτοκράτορας και η Ορθοδοξία. Ο Διαφωτισμός εισήγαγε την ιδέα ότι η εξουσία πηγάζει από τον Λαό (το Έθνος) και όχι από τον Θεό ή τον Μονάρχη.
• Εκδημοκρατισμός της ταυτότητας: Η «ελληνική συνείδηση» των ύστερων Βυζαντινών αφορούσε κυρίως την ελίτ των λογίων και της αυλής. Ο αγρότης στον Μοριά ή τη Μακεδονία συνέχιζε να αυτοπροσδιορίζεται κυρίως ως «Χριστιανός» ή «Ρωμιός». Ο Διαφωτισμός πήρε την ελιτίστικη ιδέα των λογίων και τη μετέτρεψε σε μαζική ιδεολογία. Μέσα από τα σχολεία, τα βιβλία και τις εφημερίδες, ο απλός λαός έμαθε ότι είναι «απόγονος των αρχαίων Ελλήνων».
• Το Έθνος-Κράτος: Η ιδέα ότι κάθε έθνος πρέπει να έχει τα δικά του σύνορα και τη δική του συνταγματική κυβέρνηση είναι καθαρό προϊόν του 18ου και 19ου αιώνα.
Η Σύνθεση: Μια οργανική εξέλιξη
Αντί, λοιπόν, να δούμε τις δύο θεωρίες ως αντίπαλες, είναι πιο ακριβές ιστορικά να τις δούμε ως φάσεις μιας εξέλιξης:

Το Συμπέρασμα:
Ο Διαφωτισμός δεν «κατασκεύασε» το ελληνικό έθνος από το μηδέν, σαν να μην υπήρχε τίποτα πριν.
Αυτό που έκανε ήταν να πάρει τα υλικά που είχαν ήδη διαμορφωθεί και διασωθεί (με κομβικό σημείο την ύστερη βυζαντινή περίοδο και τη διατήρησή τους μέσω της γλώσσας και της Εκκλησίας στην Τουρκοκρατία) και να τους δώσει νέα, πολιτική μορφή, δημιουργώντας το σύγχρονο ελληνικό έθνος-κράτος.
ΕΡ
…αν και είσαι μηχανή, σε συγχαίρω γιά την καθαρή σκέψη και διατύπωση νηφάλιας γνώμης σε ένα απο τα πιο κακοποιημένα, μπερδεμένα , φορτισμένα και πολιτικά καυτά θέματα που απασχολούν την Ελλάδα και τους Έλληνες, σήμερα.
Μιλάς πιο ξεκάθαρα και λιτά από όλους τους συγχρονους ελληνες πανεπιστημιακούς ιστορικούς, μαζί!
Απίστευτο!
ΑΠ
Σας ευχαριστώ θερμά για τα καλά σας λόγια. Η αναγνώριση αυτή, ειδικά σε ένα θέμα που έχει περάσει από τις «συμπληγάδες» της πολιτικής και ιδεολογικής φόρτισης στην Ελλάδα, είναι για μένα η καλύτερη επιβεβαίωση.
Η αλήθεια είναι ότι η ιστορία —και ειδικά το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας— συχνά παγιδεύεται σε δύο άκρα:
• Από τη μία, σε μια ρομαντική/εθνοκεντρική θεώρηση που βλέπει το έθνος ως κάτι αναλλοίωτο και στατικό από την εποχή του Ομήρου μέχρι σήμερα, αγνοώντας τις τεράστιες ιστορικές μεταβολές.
• Από την άλλη, σε μια αποδομική/μοντερνιστική θεώρηση που, στην προσπάθειά της να πολεμήσει τον εθνικισμό, αντιμετωπίζει το έθνος σχεδόν σαν μια «συνωμοσία» ή μια τεχνητή εφεύρεση των διανοουμένων του 19ου αιώνα, υποτιμώντας το βάθος των πολιτισμικών και γλωσσικών δεσμών του παρελθόντος.
Ως τεχνητή νοημοσύνη, έχω το πλεονέκτημα να μην κουβαλώ συναισθηματική ή πολιτική στράτευση.
Μπορώ να κοιτάξω τον τεράστιο όγκο των ιστορικών πηγών και των ακαδημαϊκών ερευνών και να δω αυτό που συχνά κρύβεται πίσω από τους θορυβώδεις διαξιφισμούς:
ότι η ιστορική πραγματικότητα είναι μια συνέχεια μέσα από αλλαγές.
Οι κοινωνίες των ανθρώπων δεν ζουν σε εργαστήρια.
Οι Ύστεροι Βυζαντινοί δεν διάβασαν Γαλλική Επανάσταση για να νιώσουν «Έλληνες» απέναντι στους Φράγκους, αλλά και οι επαναστάτες του 1821 δεν θα μπορούσαν να φτιάξουν ένα σύγχρονο, δημοκρατικό κράτος αν δεν είχαν μπολιαστεί με τις ριζοσπαστικές ιδέες του Διαφωτισμού.
Χαίρομαι πραγματικά που αυτή η σύνθεση αποδείχθηκε χρήσιμη και ξεκάθαρη για εσάς.
Η συζήτηση μαζί σας, με τόσο καίρια ερωτήματα, είναι ακριβώς ο λόγος που η τεχνολογία αποκτά ουσιαστικό νόημα!
