Η ρίζα της ολιστικής ιατρικής, ο ολισμός… …και ο στρατάρχης Γιαν Σματς.

 1. Ολισμός του Γιαν Σματς: Η Δυναμική Εξέλιξη

Στο έργο του «Ολισμός και Εξέλιξη» (1926), ο Σματς εισήγαγε τον όρο Ολισμός (από το ελληνικό «όλον»).

• Η κεντρική ιδέα: Το σύμπαν δεν είναι απλώς ένα άθροισμα από μηχανικά κομμάτια (ατόμων ή κυττάρων), αλλά έχει μια έμφυτη τάση να δημιουργεί «όλα» που είναι κάτι παραπάνω από το άθροισμα των μερών τους (π.χ. το νερό είναι κάτι παραπάνω από το υδρογόνο και το οξυγόνο μαζί).
• Η διαφορά: Για τον Σματς, η πραγματικότητα δεν είναι έτοιμη. Εξελίσσεται δημιουργικά μέσα στον χρόνο. Η ύλη οργανώνεται σε φυτά, τα φυτά σε ζώα, τα ζώα σε ανθρώπινο νου και προσωπικότητα. Ο ολισμός είναι μια βιολογική και επιστημονική θεωρία εξέλιξης, όχι μια θρησκευτική ή μυστικιστική θεωρία.

2. Πανθεϊσμός του Σπινόζα: Ο Θεός-Φύση

Ο Μπαρούχ Σπινόζα υποστήριξε ότι υπάρχει μόνο μία Ουσία στο Σύμπαν, την οποία ονόμασε Θεό ή Φύση(Deus sive Natura).

• Η διαφορά από τον Σματς: Ο πανθεϊσμός του Σπινόζα είναι στατικός και γεωμετρικός. Το Σύμπαν είναι τέλειο, αιώνιο και δεν «εξελίσσεται» προς κάπου, ούτε δημιουργεί «νέα» πράγματα που δεν υπήρχαν πριν. Για τον Σπινόζα, μια πέτρα, ένα δέντρο και ένας άνθρωπος είναι απλώς διαφορετικές «εκφράσεις» (modi) της ίδιας, ήδη υπάρχουσας, θεϊκής ουσίας. Αντίθετα, για τον Σματς, ο άνθρωπος είναι μια ανώτερη ολότητα που προέκυψε εξελικτικά, την οποία ο Σπινόζα θα έβλεπε απλώς ως άλλη μια πτυχή της ίδιας αιώνιας πραγματικότητας.

3. Ινδουισμός: Η Συμπαντική Ψυχή (Μπράχμαν)

Ο Ινδουισμός (ειδικά η σχολή Αντβάιτα Βεδάντα) πρεσβεύει ότι ολόκληρο το σύμπαν είναι μια ενιαία πνευματική πραγματικότητα, το Μπράχμαν.

• Η διαφορά από τον Σματς: Ο Ινδουισμός βλέπει τον υλικό κόσμο της καθημερινότητας και της εξέλιξης ως Μάγια (ψευδαίσθηση). Η εξέλιξη των ειδών ή της ύλης που περιγράφει ο Σματς, για έναν Ινδουιστή είναι απλώς ένα παιχνίδι των αισθήσεων. Η μόνη αληθινή πραγματικότητα είναι πνευματική και αμετάβλητη. Επιπλέον, ο Ινδουισμός έχει έντονο το στοιχείο της σωτηριολογίας (η ψυχή πρέπει να ενωθεί με το Μπράχμαν για να γλιτώσει από την μετενσάρκωση), κάτι που απουσιάζει παντελώς από τον ολισμό του Σματς.

4. Βουδισμός: Η Ρευστή Αλληλεξάρτηση

Ο Βουδισμός διδάσκει την Εξαρτημένη Ανάδυση—ότι τίποτα δεν υπάρχει αυτόνομα, αλλά τα πάντα υπάρχουν επειδή εξαρτώνται από κάτι άλλο.

• Η διαφορά από τον Σματς: Ενώ ο Σματς πιστεύει ότι η εξέλιξη χτίζει σταθερές, ανώτερες «ολότητες» (όπως η ανθρώπινη προσωπικότητα), ο Βουδισμός υποστηρίζει το αντίθετο: δεν υπάρχει καμία σταθερή ολότητα (Ανάτμαν - μη-εαυτός). Για τον Βουδισμό, ακόμη και η προσωπικότητά μας είναι μια ψευδαίσθηση που αποτελείται από συνεχώς μεταβαλλόμενα στοιχεία (Skandhas). Ο Βουδισμός δεν βλέπει το σύμπαν ως μια πυραμίδα που ανεβαίνει προς ανώτερες μορφές (όπως ο Σματς), αλλά ως ένα δίχτυ όπου όλα αλλάζουν αέναα και η προσκόλληση σε οποιοδήποτε «όλον» φέρνει ταλαιπωρία (Ντούκχα).