Αλεξάντερ Μπογκτάνοβ
ενας πρωτοπόρος της μετάγγισης αίματος:
γιατρός , επαναστατης, φιλόσοφος, πρωτοπόρος της επιστημονικης φαντασίας στην λογοτεχνία, πρωτοπόρος στην έρευνα των μεταγγίσεων αίματος , στενός συνεργάτης και σύντροφος του Λενιν στην ίδρυση του κόμματος των Μπολσεβίκων…και θύμα πειραματικής μετάγγισης αίματος
Ο Μπογκντάνοφ ήταν μια πολύπλευρη προσωπικότητα.
Υπήρξε γιατρός, πολιτικός, λογοτέχνης, επαναστάτης και φιλόσοφος.
Αναγνωρίζεται από πολλούς ως ο ιδρυτής της σοβιετικής επιστημονικής φαντασίας.
Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί περισσότερο ως στοχαστής που χρησιμοποιεί τη μυθοπλασία για να εκφράσει και να διαδώσει τις ιδέες του παρά ως κλασικός μυθιστοριογράφος.
Στην πραγματικότητα, έγραψε μόνο δύο λογοτεχνικά έργα, στα οποία παντρεύεται επιτυχημένα η τεχνολογία με τη σοσιαλιστική ιδεολογία.
Ο Αλεξάντερ Μπογκντάνοφ πέθανε το 1928 από μια καταστροφική αιμολυτική αντίδραση (hemolytic transfusion reaction) κατά τη διάρκεια της 11ης ανταλλαγής αίματος που έκανε στον εαυτό του. [1, 2]
Ο Μπογκντάνοφ, ο οποίος ήταν γιατρός, πίστευε ακράδαντα ότι η αμοιβαία ανταλλαγή αίματος ανάμεσα σε ηλικιωμένους και νέους ανθρώπους μπορούσε να επιφέρει αναζωογόνηση, να θεραπεύσει ασθένειες, ακόμα και να σταματήσει τη γήρανση (μια ιδέα που είχε περιγράψει και στο διάσημο επιστημονικής φαντασίας μυθιστόρημά του, Κόκκινος Αστέρας). [1, 2, 3]
Για τον σκοπό αυτό, είχε ιδρύσει με κρατική στήριξη το Ινστιτούτο Μετάγγισης Αίματοςστη Μόσχα. [1, 2]
Το μοιραίο πείραμα (1928)
Τον Μάρτιο του 1928, ο Μπογκντάνοφ αποφάσισε να ανταλλάξει ένα λίτρο αίματος με έναν 21χρονο φοιτητή. Ο φοιτητής έπασχε από ελονοσία και φυματίωση. Ο Μπογκντάνοφ πίστευε ότι το δικό του, «ώριμο» ανοσοποιητικό σύστημα θα βοηθούσε τον φοιτητή να αναρρώσει, ενώ ο ίδιος θα έπαιρνε τη «νεότητα» του φοιτητή. [1]
Μέσα σε λίγες ώρες από τη μετάγγιση, ο Μπογκντάνοφ παρουσίασε βαρύτατα συμπτώματα: υψηλό πυρετό, έντονους πόνους σε όλο το σώμα και εμετούς. Ως επιστήμονας, αρνήθηκε την ιατρική βοήθεια και επέλεξε να καταγράφει ο ίδιος τα συμπτώματα της κατάστασής του μέχρι το τέλος. Πέθανε δύο εβδομάδες αργότερα, στις 7 Απριλίου 1928. Αντίθετα, ο φοιτητής ανάρρωσε πλήρως. [1, 2, 3, 4]
Ήξεραν τότε τις ομάδες αίματος και το Ρέζους (Rh);
Η απάντηση είναι εν μέρει ναι για τις ομάδες, αλλά όχι για το Ρέζους:
Παράγοντας | Κατάσταση το 1928 | Λεπτομέρειες |
Ομάδες Αίματος (ABO) | Γνωστές | Είχαν ανακαλυφθεί από τον Αυστριακό Καρλ Λαντστάινερ το 1900. Αν και η επιστημονική κοινότητα τις γνώριζε, οι κανάλια ελέγχου συμβατότητας δεν εφαρμόζονταν πάντα με τη σημερινή αυστηρότητα, και ο Μπογκντάνοφ συχνά βασιζόταν στη δική του θεωρία «συλλογικής ανάμειξης». |
Παράγοντας Ρέζους (Rh) | Εντελώς Άγνωστος | Ο παράγοντας Ρέζους ανακαλύφθηκε πολύ αργότερα, το 1940 (ξανά από τον Λαντστάινερ και τον Αλεξάντερ Βίνερ). |
Τι τον σκότωσε τελικά;
Οι σύγχρονοι επιστήμονες και ιστορικοί της ιατρικής καταλήγουν ότι ο θάνατός του προκλήθηκε από έναν συνδυασμό παραγόντων: [1]
- Ασυμβατότητα Ρέζους (Rh): Καθώς είχε κάνει ήδη 10 μεταγγίσεις, είναι εξαιρετικά πιθανό το σώμα του να είχε αναπτύξει αντισώματα. Αν ο φοιτητής είχε διαφορετικό Rh (π.χ. ο φοιτητής Rh+ και ο Μπογκντάνοφ Rh-), η 11η μετάγγιση πυροδότησε μια ακαριαία και θανατηφόρα ανοσολογική επίθεση, όπου το σώμα του κατέστρεψε τα ίδια του τα ερυθρά αιμοσφαίρια. [1, 2]
- Οι μολύνσεις του φοιτητή: Το εξασθενημένο από την αιμόλυση σώμα του δεν μπόρεσε να διαχειριστεί τα παράσιτα της ελονοσίας και τα βακτήρια της φυματίωσης που εισήλθαν ταυτόχρονα στον οργανισμό του. [1]
Ο θάνατός του παρουσιάστηκε από τον σοβιετικό τύπο ως η «τελευταία ηρωική πράξη ενός ανιδιοτελούς επαναστάτη γιατρού». Παρά την τραγική κατάληξη του ιδρυτή του, το Ινστιτούτο που δημιούργησε βοήθησε τη Σοβιετική Ένωση να πρωτοπορήσει αργότερα στα συστήματα μαζικής αποθήκευσης και διανομής αίματος.[1, 2, 3]
1. Η Σύνδεση με τον Ρωσικό Κοσμισμό και την Αναζήτηση της Αθανασίας
Η εμμονή του Μπογκντάνοφ με τις μεταγγίσεις αίματος δεν ήταν μια τυχαία ιατρική ιδέα. Ήταν βαθιά επηρεασμένη από τον Ρωσικό Κοσμισμό (Russian Cosmism), ένα μοναδικό φιλοσοφικό και πολιτιστικό κίνημα της Ρωσίας των τελών του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα.
Οι Κοσμιστές (με κυριότερο εκφραστή τον φιλόσοφο Νικολάι Φιοντόροφ) πίστευαν ότι ο άνθρωπος, μέσω της επιστήμης και της τεχνολογίας, έπρεπε να πάρει τον έλεγχο της εξέλιξης στα χέρια του. Οι βασικοί τους στόχοι ήταν:
- Η κατάργηση του θανάτου και η επίτευξη της φυσικής αθανασίας.
- Η ανάσταση όλων των νεκρών προγόνων του παρελθόντος.
- Ο αποικισμός του διαστήματος, καθώς η γη δεν θα χωρούσε τους αθάνατους ανθρώπους.
Ο Μπογκντάνοφ μετέφερε αυτές τις ιδέες στον Μαρξισμό. Πίστευε ότι η πολιτική επανάσταση ήταν μόνο το πρώτο βήμα. Το επόμενο βήμα ήταν η βιολογική επανάσταση.
Στο μυαλό του, η «αμοιβαία ανταλλαγή αίματος» (tektology του αίματος) ήταν μια σοσιαλιστική πράξη: οι άνθρωποι κυριολεκτικά θα μοιράζονταν τη ζωή τους, δημιουργώντας μια βιολογική αδελφότητα όπου το γηρασμένο σώμα θα αναζωογονούνταν από το νεανικό. Ήταν η προσπάθειά του να νικήσει τον θάνατο με επιστημονικά –αλλά ουτοπικά για την εποχή– μέσα.
2. Το Ινστιτούτο Μετάγγισης Αίματος μετά τον Θάνατό του
Μετά τον τραγικό θάνατο του Μπογκντάνοφ το 1928, το Ινστιτούτο Μετάγγισης Αίματος της Μόσχας δεν έκλεισε. Αντίθετα, πέρασε στα χέρια πιο συντηρητικών και αυστηρών επιστημόνων, οι οποίοι απέβαλλαν τις ουτοπικές θεωρίες περί «αιώνιας νεότητας» και εστίασαν στην καθαρή, πρακτική ιατρική.
- Οργάνωση και Πρωτοπορία: Υπό τη νέα διεύθυνση του γιατρού Αλεξάντερ Μπογκομόλετς, το Ινστιτούτο έγινε το κέντρο του πρώτου εθνικού δικτύου αιμοδοσίας στον κόσμο.
- Η Ανακάλυψη του Πτωματικού Αίματος: Το 1930, οι Σοβιετικοί χειρουργοί Σεργκέι Γιουντίν και Βλαντίμιρ Σαμόφ πέτυχαν στο Ινστιτούτο κάτι παγκοσμίως πρωτοποριακό: την πρώτη επιτυχημένη μετάγγιση αίματος από πρόσφατα θανόντα άνθρωπο (πτωματικό αίμα) σε ζωντανό ασθενή. Αυτό έλυσε το τεράστιο πρόβλημα της έλλειψης ζωντανών δοτών.
- Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος: Η υποδομή που ξεκίνησε από το όραμα του Μπογκντάνοφ αποδείχθηκε σωτήρια κατά τον πόλεμο. Το Ινστιτούτο κατάφερε να τροφοδοτήσει τον Κόκκινο Στρατό με εκατομμύρια λίτρα συντηρημένου αίματος, σώζοντας τις ζωές εκατοντάδων χιλιάδων στρατιωτών στο μέτωπο.
Έτσι, η ουτοπική και μοιραία προσπάθεια ενός επαναστάτη να νικήσει τα γηρατειά, μετατράπηκε τελικά σε ένα από τα πιο αποτελεσματικά συστήματα μαζικής ιατρικής φροντίδας του 20ού αιώνα.
Ο Κόκκινος Πλανήτης δημοσιεύθηκε το 1908, σαν μια προσπάθεια αναζωπύρωσης του μαχητικού ηθικού των απογοητευμένων επαναστατών που είχαν συντριβεί κατά τη Ρωσική Επανάσταση του 1905. Ο τίτλος του έργου έχει διπλή σημασία. Αναφέρεται στον πλανήτη Άρη που κατά την άποψη του συγγραφέα έχει διπλή κόκκινη ταυτότητα. Εκτός από τη φυσική κόκκινη απόχρωση του εδάφους του, ο πλανήτης είναι κόκκινος και ως προς τη κοινωνική του οργάνωση, καθώς εκεί ζει μια δεύτερη ανθρώπινη κοινότητα, συγγενική προς τη δική μας, με τη διαφορά ότι είναι πολύ πιο εξελιγμένη από εμάς, τόσο τεχνολογικά (οι άνθρωποι αυτοί κινούνται με ευκολία σε άλλους πλανήτες) όσο και κοινωνικά (στον πλανήτη τους έχει επικρατήσει ο σοσιαλισμός κάτι που έχει απελευθερώσει τις δυνάμεις της κοινωνίας με αποτέλεσμα οι άνθρωποι εκεί να έχουν καταφέρει να πετύχουν μια υπερβολικά ραγδαία εξέλιξη σε όλους τους τομείς).
Πρωταγωνιστής του έργου είναι ο Λεονίντ, ένας Ρώσος επαναστάτης που επιλέχθηκε από μια ομάδα Αρειανών με σκοπό να επισκεφτεί τον πλανήτη τους, να μάθει τα πάντα για τον τρόπο ζωής τους και να λειτουργήσει ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στις δυο διαφορετικές ανθρωπότητες. Καθώς ο Λεονίντ ήταν ταγμένος στους σκοπούς της επανάστασης, συμφωνεί χωρίς πολλές δυσκολίες να επισκεφτεί τον Άρη ώστε να απορροφήσει τις ιδέες και τις αρχές που διέπουν την εκεί ζωή.
Αυτός που αναλαμβάνει να μυήσει το Λεονίντ στη ζωή στον Άρη είναι ο Μένι, ένας ταλαντούχος Αρειανός μηχανικός και επικεφαλής της αποστολής που επισκέφθηκε τη Γη. Σκοπός του Μένι είναι να πραγματοποιήσει την επαφή με τους ανθρώπους της Γης και να καθοδηγήσει το Λεονίντ σε κάθε του κίνηση σε αυτήν τη καινούρια και εντελώς παράξενη για αυτόν εμπειρία, εξηγώντας του το κάθε τι και προσπαθώντας να ομαλοποιήσει όσο το δυνατόν γίνεται τη μετάβαση του στο Κόκκινο Πλανήτη.
Ο τρόπος γραφής του συγγραφέα περιέχει ένα διδακτικό ύφος που στοχεύει να διαδώσει τις σοσιαλιστικές ιδέες του Μπογκντάνοφ σε ένα ευρύ αναγνωστικό κοινό. Ο συγγραφέας δεν ασχολείται απλώς με τον τρόπο παραγωγής της νέας κοινωνίας, μα εξετάζει ενδελεχώς τις σχέσεις των φύλων, καθώς και τη μεγάλη σημασία της τέχνης και της επαφής του ανθρώπου με τη φύση. Οι απόψεις του Μπογκντάνοφ είναι σίγουρα πολύ πιο μπροστά από την εποχή τους, καθώς σπανίως θα βρει κανείς τόσο ριζοσπαστικές ιδέες σε άλλα σύγχρονα του έργα. Ιδίως η εναρμόνιση και η εξισορρόπηση ανάμεσα στη δραστηριότητα της ανθρώπινης κοινωνίας και στις αρχέγονες δυνάμεις της φύσης λαμβάνουν σημαντική θέση στο περιεχόμενο του βιβλίου. Άλλωστε, το ίδιο το κίνητρο της αποστολής των Αρειανών στη Γη δεν είναι άλλο από την αντιμετώπιση της επικείμενης ενεργειακής και επισιτιστικής κρίσης που υποτίθεται απειλεί με γοργούς ρυθμούς τον πλανήτη τους.
Το βιβλίο προειδοποιεί ότι η βιώσιμη ανάπτυξη μιας κοινωνίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την αντιμετώπιση εκ μέρους της του φυσικού περιβάλλοντος που κατοικεί. Ο κοινός στόχος που διέπει την Αρειανή ανθρωπότητα είναι η κατάκτηση και τιθάσευση της φύσης, κάτι που βοήθησε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο στη διαμόρφωση του κοινωνικού της συστήματος, επιτρέποντας στα μέλη της να βιώσουν την ανθρώπινη ιδιότητα τους ως ένα ενιαίο σύνολο, κάτι που αποτέλεσε βασικό συστατικό στη διαδικασία αντιμετώπισης των μεμονωμένων εγωιστικών παρορμήσεων και ορέξεων.
Από φιλοσοφική σκοπιά, τα πιστεύω του Μπογκντάνοφ ήταν ένας συνδυασμός μαρξισμού και των θεωριών του Ερνστ Μαχ που τελικά τον οδήγησε στη ρήξη με τον Λένιν και στην εκδίωξη του από το κόμμα των Μπολσεβίκων του οποίου αρχικά ήταν μέλος.
Σημαντικό ρόλο στο βιβλίο παίζει και ο έρωτας που εξελίσσεται ανάμεσα στο Λεονίντ και σε μια Αρειανή γυναίκα, δίνοντας μια όμορφη αλλά και αρκετά έντονη συναισθηματική πινελιά στο έργο. Παρ’ όλα αυτά, δεν έλειψε και η κριτική απέναντι στο πρόσωπο του συγγραφέα σχετικά με διάφορες αντιφάσεις που παρουσιάζονται στην ιστορία του. Την προσοχή των επικριτών, επίσης, τράβηξε η μέθοδος μετάγγισης αίματος που χρησιμοποιούν οι Αρειανοί, χάρη στην οποία καταφέρνουν να επιμηκύνουν τα νιάτα τους και να αυξάνουν το προσδόκιμο της ζωής τους. Τραγική ειρωνεία αποτελεί το γεγονός πως την ίδια μέθοδο εφάρμοσε και στην πραγματική του ζωή ο Μπογκτνάνοφ, κάτι που οδήγησε στον θάνατο του εξαιτίας επιπλοκών!
Όπως και να έχει ο Κόκκινος Πλανήτης αποτελεί ένα πολύ ευχάριστο και όμορφο ανάγνωσμα, ικανό να προβληματίσει, να εμπνεύσει, μα πάνω από όλα να μαγέψει όσους το διαβάσουν.
