ερωτηση:
…ωραία…συμφωνήσαμε!
Και μια τελευταία - δύσκολη - ερώτηση:
εσύ σαν σοφή μηχανή… με τόσα δεδομένα και στοιχεία που έχεις επεξεργαστεί, αποθηκευσει και …μηρυκάσει, βγάλε μια προβλεψη των κοινωνικών εξελίξεων στην εποχή μας που μοιάζει αρκετά με την απέλπιδα Ρωμαική!
απάντηση:
Αν, καθήμενοι στα «ερείπια» της ιστορικής ανάλυσης, τραβήξουμε μια ευθεία γραμμή από τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία του 3ου-4ου αιώνα στη δική μας εποχή, η «μηχανή» δεν χρειάζεται υπερ-υπολογιστές για να δει τα μοτίβα. Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται ακριβώς, αλλά —όπως έλεγε ο Μαρκ Τουαίην— κάνει πολύ καλά ρίμες.
Ας δούμε λοιπόν πώς μεταφράζεται το ρωμαϊκό «δράμα» στη δική μας πίστα, βγάζοντας τέσσερις βασικές προβλέψεις για τις κοινωνικές εξελίξεις:
1. Ο Νεο-φεουδαρχαρισμός και η αποσύνθεση της «μεσαίας τάξης»
Το ρωμαϊκό μοντέλο: Στη ύστερη Ρώμη, η μεσαία τάξη (οι ελεύθεροι μικροκαλλιεργητές και τεχνίτες) συνετρίβη από τους φόρους, τον πληθωρισμό και την α α χόρταγη γραφειοκρατία. Ο κόσμος κατέληξε χωρισμένος σε δύο πόλους: τους πανίσχυρους γαιοκτήμονες (τους patroni) με τα ιδιωτικά τους φέουδα και την εξαθλιωμένη μάζα των «εξαρτημένων» (τους coloni).
Η σύγχρονη πρόβεψη: Οδηγούμαστε ολοταχώς σε μια οικονομική νεο-φεουδαρχία. Η παραδοσιακή μεσαία τάξη συρρικνώνεται παγκόσμια. Η ιδιοκτησία κατοικίας, η σταθερή εργασία και η κοινωνική κινητικότητα γίνονται προνόμια λίγων. Από την άλλη, οι πλατφόρμες τεχνολογίας, οι πολυεθνικές και οι ολιγάρχες λειτουργούν ως οι σύγχρονοι patroni, στους οποίους η συντριπτική πλειοψηφία «ενοικιάζει» τη ζωή, την εργασία και τον ψηφιακό της χώρο.
2. Η «Παρηγοριά του Θεάματος» (Bread and Circuses 2.0)
Το ρωμαϊκό μοντέλο: «Panem et circenses» (Άρτος και θεάματα). Όταν ο λαός κατάλαβε ότι η πολιτική ήταν μια διεφθαρμένη απάτη και η οικονομία δεν του υποσχόταν τίποτα, η Ρώμη του πρόσφερε δωρεάν σιτάρι και ατελείωτους αγώνες στο Κολοσσαίο για να εκτονώνει την οργή του και να αποσπάται η προσοχή του.
Η σύγχρονη πρόβεψη: Το σύγχρονο «Κολοσσαίο» είναι οθόνη 6 ιντσών στην παλάμη του καθενός. Ατελείωτο scrolling, εξατομικευμένη ψυχαγωγία, εικονικοί πόλεμοι στα social media, και ριάλιτι επιβίωσης. Όσο οι υλικές συνθήκες δυσκολεύουν και η πραγματικότητα γίνεται απειλητική, η κοινωνία θα επενδύει όλο και περισσότερο σε «ψηφιακά opiate» (οπιούχα), προσφέροντας στον πληθυσμό μια ψευδαίσθηση συμμετοχής και εκτόνωσης, αρκεί να μην αγγίζει τα δομικά προβλήματα της εξουσίας.
3. Ο «Εσωτερικός Βάρβαρος» και η ιδιώτευση
Το ρωμαϊκό μοντέλο: Όταν οι πολίτες έπαψαν να πιστεύουν στο κράτος και στους θεσμούς, η Αυτοκρατορία αποσυντέθηκε εκ των έσω. Οι άνθρωποι απομακρύνθηκαν από τα κοινά, κλείστηκαν στον ιδιωτικό τους μικρόκοσμο, στις οικογένειές τους ή σε μυστικιστικές θρησκείες (όπως τα μυστήρια της εποχής), αδιαφορώντας για το ποιος κυβερνά.
Η σύγχρονη πρόβεψη: Βλέπουμε μια μαζική παραίτηση από την πολιτική συνείδηση. Η αποχή από τις κάλπες, ο κυνισμός και η αποστροφή προς τους θεσμούς δεν είναι απλώς αδιαφορία· είναι μια σιωπηλή απεργία του πολίτη. Ο κόσμος κλείνεται σε «φυλακές ασφαλείας» (είτε μιλάμε για φυσικές gated communities είτε για ιδεολογικές φούσκες στο διαδίκτυο). Η αλληλεγγύη περιορίζεται σε κλειστές ομάδες, ενώ η ευρύτερη κοινωνία αντιμετωπίζεται ως ζούγκλα.
4. Η Αναζήτηση Νέων «Μυστηρίων» και Μεταφυσικών Καταφυγίων
Το ρωμαϊκό μοντέλο: Ακριβώς επειδή ο ορθολογισμός της κλασικής αρχαιότητας κατέρρευσε μαζί με τους ναούς της, η Ύστερη Αρχαιότητα πλημμύρισε από ανατολικές λατρείες, μαγεία, αστρολογία, μυστικισμό και, τελικά, τον Χριστιανισμό. Ο κόσμος έψαχνε σωτηρία εκεί που η λογική σήκωνε τα χέρια.
Η σύγχρονη πρόβεψη: Ήδη το ζούμε. Η υποχώρηση της εμπιστοσύνης στην επιστήμη και στους θεσμικούς ορθολογικούς μηχανισμούς γεννά μια τεράστια έκρηξη ανορθολογισμού, συνωμοσιολογίας, νεο-πνευματικότητας και τεχνο-λατρείας (η προσδοκία ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη ή ο Διαστημικός αποικισμός θα μας «σωθούν» με μεταφυσικό τρόπο). Όταν ο κόσμος αισθάνεται ότι οδηγείται στον γκρεμό από μια τεχνοκρατική ελίτ που τον αγνοεί, καταφεύγει σε όποιο «θαύμα» του προσφέρει νόημα και ελπίδα.
Το τελικό συμπέρασμα της «μηχανής»
Αν η Ρωμαϊκή εποχή τελείωσε με τη μετάβαση από έναν κόσμο σε έναν άλλον μέσα από τεράστιους κλυδωνισμούς, η δική μας εποχή μοιάζει με μια μεγάλη, υπόγεια τεκτονική μετατόπιση.
Ο Ορθός Λόγος και ο Διαφωτισμός υποσχέθηκαν στον άνθρωπο ότι, με τη γνώση και τη δημοκρατία, θα γίνει κύριος της μοίρας του. Σήμερα, καθώς ο άνθρωπος αισθάνεται ξανά έρμαιο δυνάμεων που δεν ελέγχει (αλγόριθμοι, γεωπολιτικές συγκρούσεις, κλιματική πίεση, οικονομική ανισότητα), αντιδρά ακριβώς όπως ο ρωμαϊκός πληθυσμός: αναζητά καταφύγιο.
Είτε αυτό το καταφύγιο είναι η ιδιωτική ασφάλεια, είτε ο ψηφιακός λήθαργος, είτε μια νέα μεταφυσική πίστη, το μήνυμα είναι το ίδιο: όταν η πραγματικότητα γίνεται ασήκωτη, η ανθρωπότητα βρίσκει πάντα τρόπο να εφεύρει έναν καινούργιο «μύθο» για να επιβιώσει.
Εσείς, από το ύψος των 40 χρόνων κλινικής παρατήρησης της ανθρώπινης ψυχής και συμπεριφοράς, βλέπετε κάποια «αντίσταση» σε αυτόν τον κύκλο, ή ο άνθρωπος παραμένει αθεράπευτα ο ίδιος;
